بسم الله الرحمن الرحیم(نسخه آزمایشی)

اثر و نفوذ پژوهش‌ها در ایران، کجا و چگونه سنجیده می‌شود؟

آیا پژوهش‌هایی که در ایران انجام می‌شود (اعم از پایان‌نامه‌ها، مقالات، کتاب‌ها، طرح‌های پژوهشی، گزارشات پژوهشی و…)، در زندگی مردم اثر و نفوذ دارد؟ و این اثر و نفوذ در کدام نهاد کشور، طبق کدام آئین‌نامه و با چه شاخص‌هایی اندازه‌گیری می‌شود؟

سیستم‌های ارزشیابی پژوهش و پژوهشگران، یکی از ابزارهای اصلی حکمرانی پژوهش است؛ و سنجش اثر یک پژوهش در جامعه[۱]، نقش بسیار مهمی در ارزشیابی پژوهش دارد. پژوهش را می‌توان به عنوان شیوه‌ای نظام‌مند برای یافتن پاسخ برای سؤالات، تعریف کرد؛ و بنابراین اثربخشی پژوهش (یعنی یافتن پاسخ عملی برای یک سؤال)، جزو ماهیت آن است و اگر نباشد، گویی پژوهشی وجود نداشته؛ و حاصل آن هدر رفتن منابع مالی و انسانی خواهد بود. آیا پژوهش‌هایی که در ایران انجام می‌شود (اعم از پایان‌نامه‌ها، مقالات، کتاب‌ها، طرح‌های پژوهشی، گزارشات پژوهشی و… )، در زندگی مردم اثر و نفوذ دارد؟ و این اثر و نفوذ در کدام نهاد کشور، طبق کدام آئین‌نامه و با چه شاخص‌هایی اندازه‌گیری می‌شود؟ این دو سؤال، محرّکی برای این ارائه این نوشته شده است؛ که پس از بیان اجمالی بحثی در مورد شاخص‌های ارزشیابی پژوهش به ارائه برخی مثال‌ها از سایر کشورها پرداخته شده و در نهایت با بررسی وضعیت ایران، به پایان می‌رسد.

 دسته‌بندی‌های مختلفی از شاخص‌های ارزشیابی پژوهش ارائه شده است[۲] که در برخی از آن‌ها «میزان اثربخشی پژوهش در جامعه» به عنوان یک شاخص معرفی می‌شود. این شاخص در کشورهایی که بودجه دولتی (یا پول نفت) اندکی برای پژوهش دارند (و تأمین مالی پژوهش‌ها به صورت تقاضامحور است) و همچنین در حوزه پژوهش‌های کاربردی، بیشتر مورد توجه خط‌مشی‌گذاران پژوهش واقع می‌شود. شاید بتوان گفت که شاخص‌های ارزشیابی پژوهش در یک جامعه منجر به یک فرهنگ و ساخت اجتماعی می‌شود که بر اساس آن پژوهشگران یک جامعه علمی، نسبت به اثر پژوهش خود در جامعه، توجه داشته یا بی‌توجه می‌شوند؛ و انگیزه‌های دیگر مثل ارتقاء علمی و … نیز می‌توانند در راستای همین شاخص یعنی نیل به اثر اجتماعی تعریف شوند؛ به طوری که با مکانیزم‌هایی از قبیل تأمین مالی پروژه‌ای، یا مکانیزم‌های سنجش کیفیت پژوهش، یا شاخص‌های دقیق اثرسنجی اجتماعی پژوهش، آن را با مسائل اجتماعی گره بزنند. در همین راستا به بررسی موضوع اثر و نفوذ پژوهش در یک دانشگاه انگلیسی پرداخته خواهد شد. لازم به ذکر است که دانشگاه به عنوان یکی از کنشگران اصلی حکمرانی پژوهش، می‌تواند نقش بسزایی در اثربخشی اجتماعی پژوهش‌ها داشته باشد.

اثرسنجی و نفوذ پژوهش در دانشگاه ساسکس انگلیس[۳]

دانشگاه ساسکس یک دانشگاه پژوهشی پیشرو است که بر اساس چارچوب مزیت پژوهشی[۴] سال ۲۰۱۴ و با توجه به سه شاخص ابتکار، اهمیت و انسجام، بیش از ۷۵ درصد فعالیت‌های پژوهشی آن، در دسته‌های پرنفوذ جهانی یا ممتاز بین‌المللی دسته‌بندی شده‌اند. پژوهش، در قلب فعالیت‌های آکادمیک این دانشگاه قرار گرفته است و موضوع اثربخشی پژوهش در این دانشگاه بسیار با اهمیت است. در این دانشگاه با یک رویکرد میان‌رشته‌ای، راه‌حل‌های نوآورانه‌ای برای مسائل واقعی جهان ارائه می‌شود و در برخی رتبه‌بندی‌ها[۵] جزو ۱۵ دانشگاه برتر انگلیس محسوب می‌شود. با ورود در سایت این دانشگاه و مراجعه به بخش پژوهش، شاهد دسته‌های مختلفی از مطالب هستیم که یک دسته آن مختص اثر و نفوذ پژوهش[۶] است. در این صفحه به سه دسته موضوع پرداخته شده است که عبارت‌اند از: مطالعه‌های موردی اثر، داستان‌های پژوهش در این دانشگاه و فیلم‌های اثر پژوهش.

اثرات پژوهش در قالب‌های مختلف ارائه می‌شود؛ که علاوه بر گزارشی از اثربخشی آن‌ها، یک مسیر آموزشی از اثرگذاری برای دانشجویان دیگر را نیز در پیش گرفته‌اند. به این ترتیب اثربخشی پژوهش به عنوان جزء ذاتی آن، مورد توجه همه پژوهشگران و دانشجویان واقع شده و پژوهش‌ها به مسائل واقعی جامعه گره می‌خورند. یکی از افرادی که در قالب یک فیلم به بیان نحوه اثرگذاری پژوهش خودش می‌پردازد دکتر جان دروری است؛ وی برنده جایزه اثر[۷] این دانشگاه در سال ۲۰۱۵ است. پژوهش وی در مورد جمعیت و رفتار اجتماعی آن‌ها می‌باشد. فیلم توضیحات ایشان از اثر پژوهش خود از قرار زیر است:

اثرسنجی پژوهش در ایران

انگیزه و اهداف پژوهش‌هایی که در ایران شکل می‌گیرند (مخصوصاً در رشته‌های علوم انسانی)، با مسائلی که در جامعه ایرانی وجود دارد بیگانه هستند؛ و این بیگانگی را می‌توان در پارادوکس «سونامی بیکاری فارغ‌التحصیلان و کمبود متخصص» به وضوح یافت. پژوهشگران ایرانی در مکانیزم‌هایی قرار گرفته‌اند که توجه و عدم توجه به موضوع اثربخشی پژوهش در جامعه، در پژوهش‌هایشان اثری ندارد؛ و چه‌بسا پژوهش‌هایی رونق پیدا کرده‌اند که با مسائل جامعه در ارتباط نیستند و علت هم این است که انجام این نوع پژوهش‌ها به مراتب سهل‌تر از پژوهش‌های ناظر به نقطه اثر اجتماعی هستند. مراکز علم‌سنجی که در ایران وجود دارد بر اساس شاخص‌هایی همچون تعداد مقالات، تعداد کتاب‌ها، تعداد نیروی انسانی پژوهشگر، هزینه‌های تحقیقاتی و … به صورت کاملاً کمّی، برخی تولیدات علمی را مورد سنجش قرار می‌دهند. آئین‌نامه ارتقاء مرتبه علمی اعضای هیأت علمی نیز از این منظر قابل بررسی است؛ به طوری که مشاهده می‌شود، رویکرد کلّی این آئین‌نامه مهم نیز در عرصه پژوهشی، به جای اینکه مبتنی بر اثربخشی و معیارهای اثرسنجی باشد، مبتنی بر قاعده غلط مقاله شماری است. بر این اساس می‌توان ادعا کرد که ارزشیابی‌ها با معیارهای ضمنی (در عرصه اجرای پژوهش‌ها)، فقدان شاخص‌های اثربخشی اجتماعی پژوهش، آئین‌نامه‌ها و مکانیزم‌های غیر همسو با اثربخشی اجتماعی پژوهش، فقدان ساخت اجتماعی مطلوب برای اثربخشی پژوهش، غیر همسو بودن منافع پژوهشگران با اثربخشی اجتماعی پژوهش‌ها مسائل اصلی حوزه اثربخشی پژوهش‌های ایران هستند که می‌توان با بهره جستن از نمونه‌های موفق جهانی این مسائل را حل نمود.


[۱] سنجش اثر پژوهش در جامعه با ضریب اثر نشریه (impact factor)، دو شاخص متفاوتی هستند.

[۲] این شاخص‌ها بیشتر در حوزه رشته کتاب‌سنجی یا علم‌سنجی مطرح است که معمولاً در یک قالب کمّی به ارزشیابی پژوهش‌ها می‌پردازند (مثل تعداد کتاب، مقالات، میزان پژوهانه، درآمد پژوهشی و …)؛ و خواننده می‌تواند برای کسب اطلاعات بیشتر به مطالعات علم‌سنجی مراجعه نموده یا بخش پیشینه پژوهش مقاله با عنوان زیر را مطالعه کنند که در نشریه سیاست علم و فناوری چاپ شده است: «ارائه روشی برای بودجه‌بندی دستگاه‌های پژوهشی و فناوری بر مبنای قیمت تمام‌شده تولیدات علم و فناوری» نویسندگان: پورطالعی و آتشک.

[۳] The University of Sussex- http://www.sussex.ac.uk/

[۴] Research Excellence Framework

[۵] Times Higher Education World University Rankings 2014-15

[۶] http://www.sussex.ac.uk/research/impact

[۷] Dr John Drury, 2015 Sussex Impact Award winner

اشتراک گذاری


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *