بسم الله الرحمن الرحیم(نسخه آزمایشی)

دانشگاه در تحقیق و توسعه کجاست و چه نقشی دارد؟

این نگاه که بدون سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های بنیادین و تمرکز بر پژوهش‌های کاربردی و توسعه‌ای می‌توان به اقتصاد دانش‌بنیان رسید به کلی مردود است. این هشدار ناظر به فعالین حوزه سیاست‌گذاری علم است که گمان می‌کنند با شاخص سازی در مورد پژوهش‌های کاربردی و قرار دادن این شاخص‌ها در آیین‌نامه ارتقا اعضا هیئت‌علمی دانشگاه‌ها می‌توانند کمک شایانی به پیش برد اقتصاد دانش‌بنیان داشته باشند.

مثلاً فهمیده‌ایم که تحقیق و توسعه یکی از ارکان اصلی اقتصاد دانش‌بنیان است و فرضاً برای رسیدن به چنین اقتصاد ایده داریم و دانشگاه‌ها نیز در ایده ما از متولیان اصلی تحقیق و توسعه هستند. لذا امروز از دانشگاه می‌خواهیم که به پژوهش‌های کاربردی و توسعه‌ای بپردازد و هر چه بیشتر با انجام این پژوهش‌ها به حل مسائل و مشکلات جامعه کمک کند و نقش اساسی‌اش در اقتصاد دانش‌بنیان را ایفا کند.

دانشگاه در کشورهایی که امروز پرچم‌دار اقتصاد دانش‌بنیان هستند چه نقشی ایفا می‌کند و دولت از دانشگاه چه می‌خواهد؟ پیش از آنکه برای پاسخ به این سؤال جست‌وجو را آغاز کنیم ذکر چند نکته ضروری به نظر می‌رسد:

  1. پژوهش دانشگاهی بخشی از نظام علمی است. این پژوهش‌ها گاها تا ۳۰ درصد هزینه کرد تحقیق و توسعه را در بر می‌گیرند.
  2. مرز بین پژوهش‌های بنیادین، کاربردی و توسعه‌ای در برخی از حوزه‌ها کمرنگ‌تر و کمرنگ‌تر می‌شود.
  3. هرچه ارتباط بین دانشگاه و بخش کسب‌وکار تشدید شود درگیری دانشگاه‌ها در پژوهش‌های توسعه‌ای و کاربردی بیشتر از گذشته خواهد شد.
  4. نظام علمی کشورهای مختلف متفاوت است لذا مقایسه بین کشورها با تسامح و تساهل صورت می‌پذیرد. ساختارهای اقتصادی و فرهنگی به‌عنوان زمینه موضوع بحث بسیار اهمیت دارند.
  5. فرض ما این است که تصمیم گیران و خط‌مشی‌گذاران مایل‌اند تا نوآوری را بر مبنای «یادگیری از طریق علم، فناوری و نوآوری (STI)» ارتقا دهند و نهادسازی‌ها و تصمیمات اتخاذشده بر این اساس است.
  6. پژوهش‌های بنیادین اشاره به فعالیت‌های نظری و تجربی دارد که برای کسب دانش و بدون توجه به استفاده و کاربرد آن انجام می‌گیرند.

در گزارش‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی می‌خوانیم: به‌طور متوسط دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی دولتی بیش از سه‌چهارم پژوهش‌های بنیادین را انجام می‌دهند. (OECD,2017) نمودارهای ذیل که برگرفته از گزارش‌های همین سازمان است سهم دولت و آموزش عالی از پژوهش‌های بنیادین را طی سال‌های مختلف نشان می‌دهد.

همان‌طور که از نمودارهای فوق پیداست پژوهش‌های بنیادین غالباً توسط بخش دولتی و دانشگاهی انجام می‌شود. مسائلی همچون، عدم قطعیت و ریسک بالا، تأخیر زمانی چند ده‌ساله در تحقق منافع اجتماعی و اقتصادی، مشکل مالکیت فکری، زمان و هزینه بسیار زیاد، بخش خصوصی را از سرمایه‌گذاری در این پژوهش‌ها بازمی‌دارد. لذا دولت‌ها نقش اساسی در تأمین مالی این پژوهش‌ها ایفا می‌کنند.

فارغ از اعداد و ارقام، پژوهش‌های بنیادین چه کارکردهایی دارند؟ آیا برای تحقق این کارکردها راه میان بری وجود ندارد؟

در پاسخ به سؤال اول اختلاف چندانی وجود ندارد. دانش بنیادین «نوعی شالوده یا زیرساخت نظیر زیرساخت حمل‌ونقل ملی را برای بخش خصوصی فراهم می‌آورد که فعالیت این بخش را ممکن می‌سازد.»[۲]

پاسخ به سؤال دوم بستگی به نوع نگاه شما به دانش دارد. اگر همچون اقتصاددانان نئوکلاسیک دانش را به‌مثابه اطلاعات بدانید بدون شک می‌توانید آن را با خریداری و مطالعه کتب و مقالات در اختیار بگیرید؛ اما دانش علاوه بر بعد آشکار یک بعد پنهان و ضمنی دارد. لذا تنها به‌وسیله کتاب و مقاله قابل انتقال نیست. نه‌تنها علوم بنیادین بلکه فناوری نیز چنین وضعیتی دارد. «فناوری چیزی نیسـت کـه بتـوان آن را از قفسه برداشت و در هرجایی مـورد اسـتفاده قـرار داد. بـدون سرمایه‌گذاری‌های زیربنــایی در آمــوزش، بــازآموزی، تحقیق و توسعه و سایر فعالیت‌های علمـی و فناورانـه آنچـه از واردات فناوری جذب اقتصاد ملی خواهد شـد بسـیار نـاچیز خواهد بود.»[۲] لذا برای یک کشور کمتر توسعه‌یافته ایجاد یک نظام تحقیقاتی یکی از پیش‌شرط‌های استفاده از فناوری‌های موجود و بومی‌سازی آن‌هاست.

برخی گمان می‌کنند که می‌توان به‌آسانی از استخر جهانی دانش (اطلاعات) استفاده کرد و بدون سرمایه‌گذاری‌های سنگین در پژوهش‌های بنیادین به اقتصاد دانش‌بنیان دست‌یافت. برای نمونه نیز از کشورهای شرق و جنوب شرق آسیا نام می‌برند که با استفاده از این روش به خیل کشورهای توسعه‌یافته و صنعتی ملحق شده‌اند. اگرچه این کشورها از انواع مختلف روش‌های انتقال علم و تکنولوژی استفاده کرده‌اند اما هیچ‌گاه نسبت به تحقیقات پایه بی‌توجه نبوده‌اند. تحقیق و توسعه است که بستر به‌کارگیری، بومی‌سازی و توسعه تکنولوژی‌های وارداتی را فراهم می‌کند. حتی فهم و استفاده از تحقیقات بنیادی که در اقصی نقاط دنیا انجام می‌شود نیازمند سرمایه‌گذاری‌های قابل‌توجه در مؤسسات، مهارت‌ها، تجهیزات و شبکه‌هاست. اگرچه دانش (خصوصاً پژوهش‌های بنیادین) یک کالای عمومی است اما به‌هیچ‌عنوان یک کالای رایگان نیست.

بنابراین، این نگاه که بدون سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های بنیادین و تمرکز بر پژوهش‌های کاربردی و توسعه‌ای می‌توان به اقتصاد دانش‌بنیان رسید به کلی مردود است. این هشدار ناظر به فعالین حوزه سیاست‌گذاری علم است که گمان می‌کنند با شاخص سازی در مورد پژوهش‌های کاربردی و قرار دادن این شاخص‌ها در آیین‌نامه ارتقا اعضا هیئت‌علمی دانشگاه‌ها می‌توانند کمک شایانی به پیش برد اقتصاد دانش‌بنیان داشته باشند. دانشگاه محل انجام پژوهش‌های بنیادین است.

ارجاعات:

  1. میرعمادی, سید ایمان. (۱۳۹۸). نظام ملی نوآوری و نقش آن در بهبود سیاست‌های علم، فناوری و نوآوری. سیاست علم و فناوری, ۱۲(۲), ۱۳۵-۱۵۴.
  2. موسوی, آرش. (۱۳۹۶). واکاوی نقش علوم بنیادی در پیشرفت همه‌جانبه کشورهای در حال توسعه. سیاست علم و فناوری, ۱۰(۴), ۴۵-۵۴.
  3. شوکتیان, طه, قاضی‌نوری, سید سپهر. (۱۳۹۸). چالش‌های سیاست‌گذاری برای تحقیقات بنیادی. سیاست علم و فناوری, ۱۲(۲), ۳۴۷-۳۶۱.
  4. ۴. National Research Council 2014. Furthering America’s Research Enterprise. Washington, DC: The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/18804 .
  5. ۵. Pavitt, K. (2001). Public policies to support basic research: What can the rest of the world learn from US theory and practice?(And what they should not learn). Industrial and corporate change, 10(3), 761-779.
  6. ۶. OECD (2017), “Higher education and basic research”, in OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2017: The digital transformation, OECD Publishing, Paris.
  7. ۷. OECD (1999), “Higher education and basic research”, in OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 1999: The digital transformation, OECD Publishing, Paris.
  8. ۸. OECD (2003), “Higher education and basic research”, in OECD Science, Technology and Industry Scoreboard 2003: The digital transformation, OECD Publishing, Paris.

اشتراک گذاری


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *