بسم الله الرحمن الرحیم(نسخه آزمایشی)

جعبه سیاه تحول علمی باز شد!

روزگاری صحبت از تحول علوم انسانی یا تولید علم نُقل محافل علمی بود و امروزه این کلمات مایه برخی کلی‌گویی‌ها و نقدهای کلان علوم انسانی غربی شده است.

«جعبه سیاه تحول علمی باز شد!». این جمله شبیه یک آرزو یا یک رؤیا است. آرزوی همه کسانی که با پژوهش و علم و مخصوصاً تحول علوم انسانی سرو کار دارند. واقعا چگونه می‌توان شاهد یک تغییر بنیادین در بنای علمی کشور بود؟ پاسخ به این سؤال فقط با باز شدن جعبه سیاه تحول علمی امکان‌پذیر است. ممکن است عطش دیرپای دغدغه‌مندان برای یافتن پاسخ، ایشان را به سوی حوزه-رشته‌های مختلفی اعم از مدیریت تحوّل، سیاست‌گذاری علم و فناوری، فلسفه علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی علم، تاریخ علم، مطالعات آموزش عالی و … سوق داده باشد ولی باز هم این عطش برطرف نشود. در این صورت باید طرح جدیدی درانداخت. طرح جدیدی که در این یادداشت از آن با عنوان «حکمرانی علم» و به طور خاص «حکمرانی علوم اجتماعی» یاد می‌شود.

روزگاری صحبت از تحول علوم انسانی یا تولید علم نُقل محافل علمی بود و امروزه این کلمات مایه برخی کلی‌‌گویی‌ها و نقدهای کلان علوم انسانی غربی شده است. فرمایشات مقام معظم رهبری نیز از ۱۵ سال پیش حاکی از آن است. « امروز که ما در هر اجتماع دانشگاهی و دانشجویی شرکت می‌کنیم، می‌بینیم صحبت نهضت تولید علم و نهضت نرم‌افزاری را خیلی خوب تکرار می‌کنند؛ این حالا به یک عرفی تبدیل شده است. اما حالا باید ما به معنای حقیقی کلمه، این را دنبال کنیم که تحقق پیدا کند. علم را باید برویانیم؛ این چیزی نیست که بدون مدیریت کردن و سرمایه‌گذاری، به خودی خود به طور مطلوب صورت بگیرد.» ولی این مدیریت و سرمایه‌گذاری برای علم و عالمان چه مختصاتی دارد؟ آیا مثل مدیریت علم مثل مدیریت سازمان‌های معمولی و مدیریت عالمان مثل مدیریت کارمندان آن سازمان‌ها است؟ گویا شیوه‌های خاصی برای راهبری علم و عالمان در دنیا وجود دارد و غور در این سبک‌ها، جعبه سیاه راهبری علم و در نهایت تحول علمی را برای ما باز خواهد کرد.

البته بدیهی است که گذر زمان موجب تفصیل هرچه بیشتر مفاهیم و رشد شاخ و برگ آن می‌شود. به عنوان مثال یکی از بنیان‌گذاران اقتصاد نهادی جدید، رونالد هاری کوز [۱]، در سخنرانی‌اش به مناسبت دریافت جایزه نوبل در سال ۱۹۹۱ یادآور شده است که کار اصلی او باز کردن «جعبه سیاه» بنگاه در جریان غالب اقتصاد است و کتاب «ماهیت بنگاه»[۲] او نیز حاکی از همین مسیر علمی اوست. سهم‌یاری اصلی او باز کردن جعبه سیاه‌های مختلفی بوده است که تا آن زمان در جریان اقتصاد کلاسیک و نئوکلاسیک از آن سخن می‌گفته‌اند و این نقطه، همان نقطه تولد اقتصاد نهادی جدید بود که سعی می‌کند با ترکیب حوزه-رشته‌های مختلفی اعم از اقتصاد متعارف، حقوق، نظریه سازمان، علوم سیاسی، جامعه شناسی و انسان‌شناسی، درک مناسبی از چیستی نهادهای اجتماعی، سیاسی و بازرگانی و نحوه تغییر و اصلاح آن‌ها ارائه دهد.[۳] این سرگذشت برای مفهوم تحول علمی نیز رخ داده است به طوری که جامعه شناسان علم متأخر، توماس کوهن را در مورد تبیین نحوه شیفت پارادایم‌ها، ناکام تلقی کرده‌اند و در صدد باز کردن جعبه سیاه این تحول برآمده‌اند (به کتاب «علم در جامعه» نوشته ماسیمیانو بوکّی رجوع شود). ما نیز اکنون باید بحث از اهمیت، ضرورت و روش‌های کلی را به صحبت از ابزارها، شیوه‌ها و سبک‌های عملیاتی‌سازی تحول علمی تبدیل کنیم.

موضوع یادداشت حاضر، بیان اجمالی یکی از رویکردهای نوین در باز کردن جعبه سیاه تحول علمی است. رویکردی که دو سال در حلقه حکمرانی علوم اجتماعی مورد بحث بوده و حاصل آن بحث‌ها در آینده نزدیک و در قالب کتابی تحت عنوان «درآمدی بر حکمرانی پژوهش» منتشر خواهد شد. اسکلت کلّی و مختصات این رویکرد را می‌توان در سه دسته خلاصه کرد: دسته اول موضوعات مربوط به شخص پژوهشگر، دسته دوم مطالبی در زمینه اجتماع علمی و بستر عمل پژوهشگر بوده و دسته سوم نیز ناظر به تقاضاهای بیرونی از علم و پژوهشگران است. هر کدام از این دسته‌های موضوعی دارای تفصیل هستند که می‌توان ریشه‌های آن‌ها را در حوزه-رشته‌هایی مثل جامعه شناسی علم، سیاست‌گذاری علم، فلسفه علم، تاریخ علم، مطالعات علم و فناوری و اقتصاد علم و … پیدا کرد. خلاصه‌ای از این سه دسته در ذیل بیان خواهد شد.

پژوهشگر را دریاب!      

پژوهش و پژوهشگری آداب منحصر به فردی دارد. یکی از مهم‌ترین مختصات عالَم پژوهش، لزوم حضور پررنگ شخص پژوهشگر در تار و پود پژوهش است. حاصل کار پژوهشی، مخلوق پژوهشگر است و او باید فرصتی داشته باشد که آزادانه در همه مراحل انجام پژوهش تصمیماتی بگیرد وگرنه محصول نهایی کیفیت لازم را نخواهد داشت. به عنوان مثال فرض کنید اگر موضوع و روش پایان‌نامه یک دانشجوی علوم انسانی توسط گروه یا دانشکده به صورت بالا به پایین ابلاغ بشود چه اتفاقی می‌افتد؟ احتمالا دانشجو مسیر پژوهش پایان‌نامه را صرفاً یک کار اداری تلقی خواهد کرد و فقط چند صد صفحه مطلب دست و پا خواهد کرد تا به عنوان پایان‌نامه تحویل دهد و در واقع پژوهشی شکل نخواهد گرفت. لذا پژوهشگر باید بتواند در پژوهش حضور داشته باشد و با کارش عجین باشد و با آن ارتباط بگیرد.

استقلال پژوهشگر در تعیین وظایف خودش دلالت‌های بسیاری بر نحوه راهبری علم خواهد داشت. با این نگاه دیگر نمی‌توان به راحتی موضوعات و روش‌ها و رویکردهای پژوهشی را به عنوان اولویت‌های پژوهشی ابلاغ کرد. شاید نظرات برخی صاحب‌نظران مبنی بر عدم امکان حکمرانی علم و پژوهش، بر پایه همین خصیصه مهم عالم پژوهش یعنی استقلال پژوهشگر در فرآیند پژوهش است. به عبارت دیگر آن‌ها بر اساس این نگاه که پژوهشگر باید مستقل باشد، هرگونه حکمرانی و مداخله در امر پژوهش را منتفی قلمداد می‌کنند. اما نظرات این دسته از صاحب‌نظران در عالم واقع و با توجه به نظریات مختلف در حوزه-رشته‌های خط‌مشی‌گذاری علم، جامعه شناسی علم و مطالعات علم و فناوری و همچنین با نگاه به تاریخ پر فراز و نشیب برخورد حکومت‌ها با پدیده علم، ردّ شده است و أدلّ الدلیل علی إمکان الشیء وقوعه.

بنابراین نقش پر رنگ عامل پژوهشگر در فرآیند پژوهش، نه تنها راهبران پژوهش را از دخالت در امر پژوهش منصرف نکرده است، بلکه عاملی شده است که مسیر ویژه مداخله در امر پژوهش را طراحی کنند. استقلال پژوهشگر در تصمیم‌های پژوهشی مستلزم نوع خاصی از راهبری است. یکی از دلالت‌های مهم این استقلال، نفی مداخله مستقیم در امر پژوهش است یعنی پژوهش نمی‌تواند به صورت دستوری و فرمایشی باشد و نیازمند حضور همه جانبه پژوهشگر است. به تعبیر دیگر راهبران پژوهشی باید بدانند برای اثرگذاری در محتوای پژوهش نیازمند عبور از یک «نقطه عبور الزامی» به نام پژوهشگر هستند. راهبران علم و پژوهش باید بتوانند کاری کنند که پژوهشگر به طور تمام قدّ در پژوهش خویش حضور داشته باشد و حاصل پژوهش را صرفا به چند صفحه کاغذ بی‌فایده که ظاهرش «پژوهشی در قالب کتاب و مقاله و …» است و باطنش «ابزاری برای راحت شدن از دستور بالادستی و …» تقلیل ندهد.

اجتماع علمی را بساز!

اجتماع علمی غیر از یک سازمانی مثل دانشگاه و مؤسسه پژوهشی و … است، اگرچه دربردارنده آن‌ها است. اجتماع علمی، شبکه‌ای از دانشمندان و پژوهشگران است که با یکدیگردر تعامل هستند. بنابراین یکی از بسترهای مهمی که پژوهشگر در آن عمل می‌کند، اجتماع علمی است. انتظارات برخاسته از این اجتماع تأثیرات فراوانی روی انتخاب‌های پژوهشی (اعم از موضوع و روش تا اقدامات پژوهشی) خواهد داشت. از این جهت یکی از نقاط اصلی تمرکز در راهبری علم، اجتماع علمی است. هم جنبه‌های فرهنگی  و نرم اجتماع علمی (هنجارها و اتمسفر کلی) و هم جنبه‌های سازمانی و سخت اجتماع علمی (نظام‌ها، ساختارها و قوانین حاکم در دانشگاه‌ها و محافل علمی) باید مورد توجه قرار گیرد.

در این قسمت از یادداشت یک داستان مختصری از ساخت اجتماع علمی در ایران مرور می‌کنیم. روزگاری یکی از مسئولین در یکی از نهادهای علمی ایران یک درخواست عجیبی از یک پژوهشگر کرده بود. از قضا داستان آن درخواست به گوش نگارنده این یادداشت هم رسیده است. آن مقام مسئول، مبلغ حدود پنج میلیارد به آن پژوهشگر پیشنهاد داده بود و در قبال آن پارادایم اقتصاد مقاومتی را از وی خواسته بود! اینجاست که باید قدری دقیق تر در مورد ساخت اجتماع علمی صحبت کرد. اجتماع علمی مگر ساختنی است؟ مگر اجتماع علمی ساخته خود عالمان نیست؟ مگر عالمان به صورت خود-تنظیم قواعد آن را تنظیم نمی‌کنند؟ آیا می‌شود خارج از اجتماع علمی جهت خاصی را برای آن در نظر گرفت؟ سؤالات دقیق و عمیقی هستند که ریشه در جامعه شناسی علم  و مفهوم اجتماع علمی دارند. در این یادداشت به آن نمی‌پردازیم و از آن گذر می‌کنیم، اگرچه به اذعان برخی از جامعه شناسان علمی در ایران، هنوز اجتماع علمی در ایران معنا ندارد و تفاوت‌های آن با جوامع کارمندی و صنفی هنوز مشخص نیست (به آثار مرحوم دکتر محمدامین قانعی راد رجوع شود).

یکی از عناصر مهم و اثرگذار در شبکه‌های بین عالمان و پژوهشگران، مؤسساتی(اعم از دانشگاه و …) هستند که این عالمان و پژوهشگران در آن‌ها فعالیت می‌کنند. بستر عملی که روابط اقتدار خاصی در آن جریان دارد و پژوهشگر نیز در کش و قوس این روابط اقتدار به پژوهش می‌پردازد. نحوه چینش روابط بین دانشکده‌ها، گروه‌ها و پژوهشگران در یک مؤسسه و همچنین نحوه ارتباط بدنه علمی با بدنه اداری در این مؤسسات می‌تواند در جهت‌دهی علم مؤثر باشد. حکمرانی دانشگاهی، حکمرانی مؤسسات پژوهشی و اداره پژوهش، حوزه‌هایی هستند که به این مقوله پرداخته‌اند و عناصر اثرگذار در ساخت پوسته سخت اجتماع علمی هستند.

یکی از عوامل مهم در هر اجتماع علمی، توجه به مختصات منحصر به فرد حوزه-رشته‌های مختلف برای جهت دهی به آن‌ها است. به عنوان مثال حوزه-رشته مدیریت تفاوت‌های فراوانی با حوزه-رشته حقوق و اقتصاد دارد و بالتبع راهبری و ساخت جریان علمی در هر کدام از این‌ها آداب منحصر به فردی می‌طلبد. توجه به این تنوع در ساخت جریان‌های علمی حیاتی است و بی‌توجهی به آن و راندن همه آن‌ها با یک چوب منجر به تخریب بنیان‌های راهبری در همه آن‌ها خواهد شد. از این جهت می‌توان اجتماعات علمی و حوزه-رشته‌ها را از چند زاویه بررسی کرده و مختصات آن‌ها را ترسیم کرد: نقش بالا یا کم تفسیر شخصی، درجه رمزینه شدن دانش در آن حوزه-رشته، ارتباط حوزه-رشته به عرصه کاربست و شدّت منابع مالی موجود برای حوزه-رشته. حوزه-رشته‌ها را می‌توان بر اساس این جنبه‌ها دسته‌بندی کرده و روی اصول راهبری هر کدام به طور جداگانه اندیشید.

انتظارات را خوب به محتوای پژوهش گره بزن!

یکی دیگر از اجزای اصلی هر نظام علمی، کنشگران خارج از اجتماع علمی هستند. کنشگرانی که در صدد حل مسائل خود از طریق پژوهش بوده و در قبال آن منابع مالی مورد نیاز برای پژوهش را تأمین می‌کنند. هر چقدر انتظارات این کنشگران با انتظارات اجتماع علمی و علایق و منافع شخص پژوهشگر هم راستا باشد، جهت‌دهی به پژوهش آسان‌تر خواهد بود و هر چقدر این سه محور از همدیگر دور باشند، راهبری پژوهش و گره زدن انتظارات به پژوهش سخت‌تر خواهد شد. بنابراین هم‌پوشانی یا عدم هم‌پوشانی این سه عامل با همدیگر، صورت‌های مختلفی درست می‌کند که هر یک از آن‌ها نیازمند سبک‌ها و گونه‌های خاصی از راهبری است. مثلا اگر انتظارات بیرونی با علایق پژوهشگر هم‌پوشانی داشته باشد و این دو با هنجارهای اجتماع علمی هم‌پوشانی نداشته باشد، سختی‌هایی در راهبری پژوهش ایجاد خواهد شد چرا که پژوهشگر نمی‌تواند خارج از اجتماع علمی پژوهش کند و از طرف دیگر باید به انتظارات بیرونی هم پاسخگو باشد و تعادلی در این بین لازم است و اولین مرحله راهبری پژوهش در این وضعیت چارچوب‌بندی دقیق وضعیت است.

برای گره زدن انتظارات بیرونی به محتوای پژوهش و جهت‌دهی به پژوهش، اهرم‌های مختلفی وجود دارد. عمده آن‌ها را می‌توان در سه اهرم خلاصه کرد: منابع، دانش و مشروعیت. متداول‌ترین اهرمی که کنشگران خارجی برای جهت‌دهی پژوهش استفاده می‌کنند منابع است. ولی به دلیل ماهیت پژوهش و پژوهشگر این منابع باید طوری به کار گرفته شود که استقلال پژوهش را مخدوش نکند. لذا برای دست یافتن به این مهم، سازوکارهای تأمین مالی و تخصیص مالی به پژوهشگران مثل تأمین مالی پروژه‌ای یا سازوکار اعطای گرنت، دارای ظرافت‌های ویژه‌ای هستند. کنشگران داخل و خارج از اجتماع علمی می‌توانند به وسیله در دسترس قرار دادن یا ندادن دانش نیز پژوهش‌های مختلف را جهت‌دهی کنند. از طرف دیگر آن‌ها می‌توانند با ممنوع یا مشروع کردن حقوقی، پژوهش در حوزه‌های مختلف را تا حدودی تحت تأثیر قرار دهند. بررسی تفصیلی این اهرم‌های حکمرانی و همچنین نحوه واکنش پژوهشگران به آن صورت‌های مختلفی دارد که به همراه همه موارد ذکر شده  در کتاب مذکور بیان خواهد شد.

اکنون چه کنیم؟

با توجه به چارچوب و اصولی که ذکر شد، می‌توان سه پیشنهاد برای کارگزاران حوزه علم و پژوهشگران حوزه حکمرانی علوم اجتماعی ارائه کرد:

  1. سرمایه‌گذاری باید روی پژوهشگر واقعی انجام شود. باید به جای تخصیص پول برای خروجی‌های پژوهشی، آن منابع را به سمت پژوهشگران واقعی سوق داد. اگر یک کنشگر خارجی دنبال یک خروجی پژوهشی باشد، قطعا منابع خود را به کسانی اختصاص خواهد داد که یا رزومه خوبی جمع کرده‌اند یا زرنگی خاصّی در ارائه پیشنهاده دارند یا هم پژوهشگر واقعی آن حوزه هستند که این مورد نهایی بسیار کمتر اتفاق می‌افتد. پژوهشگر واقعی را باید شناخت و روی او سرمایه‌گذاری کرد و از او انتظار خروجی داشت وگرنه تولید خروجی بدون پژوهش هم بسیار متداول است که حتی از مسیرهای داوری و ارزیابی هم به راحتی می‌تواند عبور کند. سرمایه‌گذاری روی پژوهشگر واقعی بنیان‌های علم را مستحکم خواهد کرد.
  2. اجتماعی علمی از پژوهشگران واقعی ساخته می‌شود. اگر سرمایه‌گذاری‌ها روی پژوهشگر واقعی باشد، اجتماع علمی به صورت طبیعی ساخته خواهد شد. شبکه پژوهشگرانی که به همدیگر مرتبط هستند، اجتماع علمی خودشان را تنظیم خواهند کرد و هنجارهای علمی مطلوب جریان پیدا خواهد کرد. لذا ساخت اجتماع علمی به صورت یک جریان طبیعی خودش را شکل می‌دهد و برخی مداخله‌ها فقط از سنخ تسهیل‌گری و میانجی‌گری خواهند بود و نه ابلاغی و مداخله مستقیم که اصلا امکان‌پذیر نیست. رویکرد تسهیل‌گری و خدمت و حمایت در این زمینه بسیار کارساز است و البته هنوز روی معنا و سبک‌های آن باید اندیشید.
  3. حتی الامکان از برخوردهای سلسله‌مراتبی و ابلاغیه برای اقدامات پژوهشی پرهیز شود. اگرچه در برخی اجزای یک فرآیند پژوهشی نیاز است که از حکمرانی بازاری (به طور مثال در فراخوان پیشنهادیه‌ها که رقابت مهم است) و حکمرانی سلسله‌مراتبی (برای مثال در قراردادهای پژوهشی که مفاد آن مهم است) استفاده شود ولی اصلی‌ترین سبک حکمرانی در حوزه پژوهش و علم، حکمرانی شبکه‌ای است. بنابراین شاهد یک فراحکمرانی و ترکیب حکمرانی‌های سه گانه هستیم. در مورد جایگاه استفاده از هر کدام باید خوب اندیشید. چیزی که الان مشاهده می‌شود میزان بالای حکمرانی سلسله‌مراتبی است که مقدار کمی از حکمرانی بازاری و شبکه‌ای نیز در آن دیده می‌شود و این بر خلاف ماهیت علم و پژوهش است.

[۱] Ronald Harry Coase

[۲] “The Nature of the Firm”

[۳] Coase.  R.  H.  (1992),  “The  Institutional  Structure  of  Prouduction”, American Economic Review, Vol. 82, No. 4, PP. 713-719

منتشر شده در شماره ۳۲۰۶ روزنامه فرهیختگان

اشتراک گذاری


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *