بسم الله الرحمن الرحیم(نسخه آزمایشی)

ملک‌زاده‌ها عارضه‌اند، علت را دریاب!

جریان استعفای دکتر ملک‌زاده از معاونت تحقیقات و فناوری وزارت علوم و اظهارات وزیر بهداشت در پی آن چند روزی تیتر اول رسانه‌ها بود. این فضا را نمی‌توان به سادگی تحلیل کرد و قدری پیچیده است. جای سؤال اینجاست که امثال دکتر نمکی که به نوعی در مقام راهبری علم و پژوهش قرار دارند، باید چه رویکردی در مواجهه با اجتماع علمی، اهالی دانش و امثال دکتر ملک‌زاده داشته باشند؟…

داستان معروفی برای فهم تفاوت علّت با عارضه می‌گویند:«شخصی برای درمان جوش‌های صورتش نزد دو پزشک رفته بود، پزشک اوّل با دادن پماد ضد جوش قائل بود که در سریع‌ترین زمان ممکن جوش‌های صورت را برطرف خواهد کرد ولی پزشک دوم پس از چند بار معاینه تازه فهمیده بود که جوش‌های صورت آن شخص ناشی از یک بیماری در کبد اوست و درمانی بلندمدت‌تر و ریشه‌ای‌تر برای جوش‌های صورت او تجویز کرد. » تجویز پزشک اول مبتنی بر عارضه جوش صورت بود ولی تجویز پزشک دوم مبتنی بر علّت جوش صورت.

جریان استعفای دکتر ملک‌زاده از معاونت تحقیقات و فناوری وزارت علوم و اظهارات وزیر بهداشت در پی آن چند روزی تیتر اول رسانه‌ها بود. از سویی وزیر بهداشت کاربردی نبودن پژوهش‌های حوزه پزشکی و بی‌توجهی آن‌ها به مسائل و مشکلات داخلی را علت ناکارآمدی معاونت تحقیقات اعلام می‌کند و از سویی دیگر دکتر ملک‌زاده عدم درک وزیر محترم از تحقیق و پژوهش و نادیده گرفتن فعالیت‌های علمی را مایه استعفای خویش بیان می‌کند. این فضا را نمی‌توان به سادگی تحلیل کرد و قدری پیچیده است. جای سؤال اینجاست که امثال دکتر نمکی که به نوعی در مقام راهبری علم و پژوهش قرار دارند، باید چه رویکردی در مواجهه با اجتماع علمی، اهالی دانش و امثال دکتر ملک‌زاده داشته باشند؟

راهبران علم و اعضای اجتماع علمی برهم‌کنش‌های زیادی در طول سالیان پس از انقلاب داشته‌اند. صحبت از نحوه کاربردی سازی پژوهش‌ها، موضوعات بحث‌برانگیز مقالات ISI، ارائه راهکار برای وضعیت بیمارگونه ارتباط دانشگاه، جامعه و صنعت، تجاری‌سازی علوم انسانی، طراحی فرصت‌های مطالعاتی اعضای هیئت‌علمی در صنعت و چندین و چند مورد دیگر وجود دارد که حاکی از سیره خاص حکمرانان علم در قبال عالمان و علم است. اتخاذ هر تصمیمی در این زمینه‌ها ناشی از فهم عالَم پژوهش و پژوهشگری است و بدون توجه به شرایط علم در ایران و جهان نمی‌توان راهبری اثربخشی داشت. به عبارت دیگر بدون فهم این شرایط، ممکن است به جای درمان علّت بیماری‌ها، با درمان عارضه‌ها، خود را به صورت کوتاه‌مدت راضی کنیم. یکی از این شرایط، درک اجتماع علمی و ربط و نسبت آن با اجتماع علمی جهانی است.

واکنش‌های مختلفی نسبت به استعفای دکتر ملک‌زاده تاکنون شکل گرفته است. همگی نوعاً به عارضه می‌پردازند و کمتر علت ماجرا را بررسی می‌کنند. برخی گمان می‌کنند که با رفتن دکتر ملک‌زاده، مشکلات نظام سلامت حل خواهد شد، پژوهش‌ها کاربردی خواهند شد، طب سنتی رواج پیدا خواهد کرد، پژوهش‌ها به مسائل بومی خواهند پرداخت و گمان‌هایی از این قبیل بسیار هستند. از این افراد باید سؤال کرد که مگر جریان علمی در هفت سال اخیر به این وضعیت رسیده است که با تغییر یک آدم تغییر یابد؟ برخی از پژوهش‌های پزشکی سالیان متمادی زمان می‌برد. لذا محدود کردن جریان اجتماع علمی به آدم‌ها در سمت‌های اداری و سازمانی را می‌توان درمان عارضه دانست. درمانی که ممکن است در کوتاه‌مدت پاسخ دهد ولی جریان کلان را نمی‌تواند تغییر بدهد. علت این جریان جای دیگر است و آن را باید شناخت و آنگاه برای درمانش طرح داشت.

هدف از این یادداشت، طرح مسئله استعفای ملک‌زاده در یک زمینی دیگر است که به آن حکمرانی علم می‌گویند. باید قدری عمیق‌تر بیندیشیم تا علت مشکلاتی از قبیل کاربردی نبودن پژوهش‌ها و … را به خوبی بهفمیم و خود را سرگرم دست‌کاری عارضه‌های این مشکلات نکنیم. از این جهت برخی از بندهای نامه استعفای دکتر ملک‌زاده را مرور می‌کنیم تا ببینیم کسی که از مقام یک عضو اجتماع علمی پزشکی به قضیه نگاه می‌کند، چه تحلیلی از فضای موجود دارد که موجب استعفای وی شده است(به کلماتی که پررنگ هستند و زیرشان خط است بیشتر توجه شود):

اظهارات غیرعلمی و ناشی از شتاب‌زدگی جناب‌عالی در مورد تولید واکسن کرونا که هنوز در حال طی مراحل اولیه بوده و شما مدعی معرکه گرفتن برای تولید آن شده‌اید.

ادعاهای بی‌اساس جناب‌عالی و سازمان غذا و دارو در خصوص مؤثر بودن داروهای گیاهی که به اعتقاد این جانب بدون هیچ مبنای علمی و پژوهشی و مطالعات بالینی کافی صورت گرفته و همچنین دفاع و اقدام جنابعالی از ادغام طب سنتی در نظام شبکه بهداشت و درمان کشور که می‌تواند شبکه بهداشت و درمان ایران را ناپایدار و در درازمدت ضعیف کرده و مردم را از حقوق خود در بهره‌مندی از درمان‌های پیشرفته پزشکی مدرن محروم سازد.

عدم درک درست شما از تحقیق و پژوهش و اهمیت آن و نادیده گرفتن تمام فعالیت‌های علمی و پژوهشی محققان علوم پزشکی طی ۷ سال گذشته که در سخت‌ترین شرایط تحریم و امکانات بودجه‌ای، به بالاترین سطح تولیدات کمی و رشد کیفی و استناد به مقالات نسبت به گذشته رسیده است و رتبه نخست منطقه و کشورهای اسلامی را دارد.

البته علاوه بر این نامه یادداشتی نیز منتسب به دکتر ملک‌زاده در روزنامه همشهری[۱] در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود که چندان دور از ادبیات نامه رسمی نیست. شایسته است برخی از بندهای این یادداشت را نیز عیناً ذکر کنیم:

اصولاً کسانی می‌توانند حیطه تحقیقات پزشکی ایران را به نقد و چالش بکشند که خود محقق ملی یا بین‌المللی بوده، ارکان و نظام تحقیقات را به خوبی بشناسند و با وجود دشواری‌ها و چالش‌های سخت این عرصه مهم و تأثیرگذار، همپای تحقیقات پیشرفته دنیا حرکت کرده، عمر خویش را صرف تحقیقات کرده یا دست‌کم یک تحقیق مهم و اثرگذار بین‌المللی انجام داده باشند.

اما در خصوص مطالعات اپیدمیولوژی کووید -۱۹ نیز در حالی توان پژوهشگران ایران در این حیطه را زیر سؤال برده‌اید که ایران سابقه مطالعات کوهورت آینده‌نگر وسیع را داشته و به مطالعات ملی اپیدمیولوژی آینده‌نگر در جهان شناخته شده است و تلاش‌های علمی ایران در این نوع مطالعات به همکاری‌های علمی بی‌شمار و دستاوردها و افتخارات ملی و بین‌المللی ماندگار انجامیده است. مطالعات اپیدمیولوژیک کووید -۱۹ به پشتوانه تجارب در چنین مطالعاتی در حال انجام است.

در زمینه تحقیقات دارویی درمان دارویی کووید ۱۹ هم باید گفت ایران یکی از پرتلاش‌ترین و موفق‌ترین کشورهای تحقیقاتی در سطح جهانی و همکار مطالعه کار آزمایی بالینی سازمان بهداشت جهانی بوده است که علاوه بر آن، بیش از ۱۷۰ مطالعه کار آزمایی کوچک و متوسط در داخل را نیز در حال انجام دارد.

عوام‌فریبی است اگر در زمینه این ویروس پیچیده، موذی و بسیار ناشناخته که دنیا علم پزشکی مدرن را چالشی عظیم فراخواند، ما مردم را به درمان‌هایی امیدوار کنیم که هیچ پشتوانه تحقیقاتی در سطح مطالعات وسیع و بسیار بزرگ کار آزمایی بالینی ندارند. در همین‌جا بار دیگر اعلام می‌کنم که مطالعات کار آزمایی کوچک و متوسط نمی‌توانند به درمان دارویی قطعی کووید -۱۹ بینجامند و این بیماری نیازمند مطالعات وسیع جهانی است. نتایج اولین بازوهای درمانی مطالعه سازمان بهداشت جهانی، مشخص و به طور شفاف و صادقانه اعلام شده است و سایر بازوهای درمانی وارد مطالعه خواهند شد.

ویروس کرونا آن قدر ناشناخته است که آمریکا با توانمندترین زیرساخت‌های تحقیقاتی پزشکی از کشورهایی با بیشترین شمار مبتلایان و مرگ‌ومیر مبتلایان به کروناست و برخی دیگر از کشورهای پیشرفته اروپایی در حیطه علوم پزشکی هم، شرایط مناسبی در شمار مبتلایان و مرگ‌ومیرها ندارند؛ اما مسلم آن است که تمام کشورهای پیشرفته دستیابی به داروی این بیماری را به مطالعات کار آزمایی بالینی بزرگ متصل کرده‌اند و ایران نمی‌تواند در این زمینه به درمان‌های پیشنهادی حامیان شبه‌علم دل‌خوش کند که هیچ آگاهی از تحولات علم پزشکی مدرن و جوانب پیچیده ویروس کرونا ندارند و به خود زحمت تحقیقات در هیچ موضوع علمی را نمی‌دهند.

عجیب است که در کسوت وزیر بهداشت هنوز مطلع نیستید که اگر تمام دنیا منابع عظیم مالی به تحقیقات پزشکی اختصاص داده‌اند و انتظار گره‌گشایی از مشکلات نظام سلامت خود داشته‌اند، تمام دولت‌ها در ایران با دید تجملی بودن پژوهش، هرگز بیش از نیم درصد بودجه ناخالص ملی را به بخش تحقیقات اختصاص نداده‌اند. در این بین، تحقیقات علوم پزشکی با وجود سهم ۳۰ درصدی در تولید علم و سهم ۲۸ درصدی در تولید مقالات پر استناد ایران، تنها سه صدم درصد بودجه تحقیقات کشور را از آن خود کرده است.

در پاسخ به ادعا و انتقاد «تحقیقات علوم پزشکی به کدام عرصه پرمشکل نظام سلامت پا گذاشته است؟» باید گفت: «مرگ‌های زودرس» به علل بیماری‌های قلبی – عروقی، سکته‌های قلبی و مغزی، سرطان‌ها، دیابت، بیماری‌های تنفسی و …، یکی از مهم‌ترین مسئله‌های نظام سلامت ایران است. مرگ‌های زودرس و خیلی زودرس سبب شده نیمی از جمعیت ایران ۷۰ سالگی را نبینند.

ورود به این عرصه پرمشکل نظام سلامت، نیازمند وجود زیرساخت‌های تحقیقاتی قدرتمند و تولید داروی مؤثر پیشگیری بوده است. ایران هر چند با وجود سهم ناچیز تحقیقات، راه طولانی تا هدف و مقصد اصلی پیش رو دارد اما خوشبختانه و با افتخار می‌توان اعلام کرد که هم‌اکنون به نخستین بیوبانک‌های مدرن و پیشرفته پزشکی با هزاران نمونه بیولوژیکی که از اهم ضروریات برای تحقیقات آینده‌نگر و شناسایی علل بیماری‌های مزمن غیر واگیر و مرگ‌های زودرس به شمار می‌رود، دست‌یافته است. برای ایجاد چنین بیوبانک‌هایی که در فرایند مطالعات وسیع اپیدمیولوژیک، هم‌گروهی، آینده‌نگر و کاربردی تشکیل شده‌اند، محققان پرشماری، بیست سال خون دل خورده و زحمات شبانه‌روزی کشیده‌اند تا بتوانند ضمن ارائه عالی‌ترین دستاوردهای مؤثر و کاربردی برای پیشگیری از مرگ‌های زودرس که برخلاف شما، محققان و عموم مردم از آن مطلع هستند، زمینه را برای توسعه تحقیقات علوم پزشکی نسل آینده و همکاری‌های بین‌المللی علمی بیش از گذشته فراهم کنند. این بیوبانک‌ها گنجینه‌های عظیم تحقیقات علوم پزشکی در حال و آینده و یکی از بهترین نمادهای تحقیقات کاربردی در علوم پزشکی ایران هستند.

اجرای مطالعه ملی کوهورت پرشین از مطالعات کاربردی است که آینده بسیار روشن و امیدوارکننده‌ای را پیش روی تحقیقات علوم پزشکی ایران برای پیشگیری از بیماری‌های غیر واگیر مزمن قرار داده است. مطالعه کوهورت گلستان، امروز مفتخر به ثبت سرطان‌زایی تریاک به عنوان مونوگراف سازمان بهداشت جهانی پس از بیست سال تلاش است. مطالعات کوهورت دیگر همچون قلب و عروق علوم پزشکی اصفهان، قند خون و دیابت علوم پزشکی تهران و بسیاری از مطالعات دیگر به کوشش محققان عزیز ایران، ایجاد نظام پیشرفته و مدرن ثبت سرطان و ورود به جمع کشورهای پیشرفته در این حیطه، اجرای برنامه مهم ثبت بیماری‌ها، ایجاد تحقیقات ملی بار بیماری‌ها که تولید دایره‌المعارف ارزشمندی از بار بیماری‌های غیر واگیر در ایران را رقم زده است، ایجاد پایگاه بسیار مهم داده‌های ژنوم ایرانیان که یکی از چشم‌اندازهای روشن و افتخارآمیز ایران برای کنترل بیماری‌های ژنتیکی و شروع تحولی بزرگ در علم پزشکی شخص محور است، پیشرفت فوق‌العاده ایران در دانش پیوند اعضا، قرارگیری شیراز – قطب پیوند کبد ایران – بر بام جهانی پیوند کبد، نایب‌قهرمانی ایران در پیوند سلول‌های بنیادی مغز استخوان جهان، دستاوردهای عظیم «رویان» به عنوان گنجینه عظیم علمی ایران در درمان ناباروری و پژوهش در حوزه سلول‌های بنیادی، جنبش بزرگ ایران در تحقیقات دارویی و توان تولید در ۵۵ درصد مواد اولیه دارویی و ورود به تولید داروهای زیست‌فناوری، و قرارگیری در جمع ۱۰ کشور برتر زیست‌فناوری دنیا، تولید داروهای مؤثر ملی برای درمان قطعی ویروس پرخطر هپاتیت سی و صدها دستاورد بزرگ دیگر محققان پرتلاش علوم پزشکی ایران، همگی گواهی روشن و خط بطلان بر ادعای جناب‌عالی در کاربردی نبودن و مسئله محور نبودن تحقیقات علوم پزشکی ایران است.

نامه و یادداشت دکتر ملک‌زاده به صراحت گویای این موضوع است که حرفه و پیشه پژوهشگری آداب خاصی دارد. پژوهشگر و اجتماع علمی‌ای که چهل سال از حیات خودش را بر سبکی خاص بنا کرده است، نمی‌توان با بخشنامه آن را تغییر داد(اشاره به ابلاغیه وزیر محترم بهداشت حدود هشت ماه پیش از استعفا). پژوهشگران حوزه پزشکی عمری خودشان را با گرنت‌های سازمان جهانی بهداشت و موسسه ملی سلامت ایالات‌متحده معرفی کرده‌اند، عمری در تلاش بوده‌اند که همکاری بین‌المللی داشته باشند، عمری سپری کرده‌اند تا شتاب علمی کشور را در مقایسه با کشورهای دیگر بالا نگه دارند و مقالات ISI بنویسند. حال انتظار نمی‌رود که این انسان چهل‌ساله در بحران کرونا مسیر خود را به راحتی تغییر دهد. شاید جملات دکتر داوری اردکانی نیز بیانگر این اصل باشد که در کتاب «علم، پژوهش و سیاست‌های پژوهشی» می‌نویسند:«اگر دانشمند و پژوهشگر بگوید کار من پژوهش است و مسائل سیاست علم و شرایط پیشرفت آن به من ربطی ندارد، سخنی درست گفته است، دانشمندان باید مطالعه و پژوهش کنند و کتاب و مقاله بنویسند، اما مدیران پژوهش اگر از امکان‌ها و شرایط پژوهش و وضع علم در جهان و در کشور خود بی‌خبر باشند، چگونه می‌توانند نظام علم و پژوهش را اداره کنند.»

علم و پژوهش به طور اعم و پژوهش‌های پزشکی به طور اخص شرایط خاصی را می‌طلبند. آن‌گونه که پیداست برخی از پژوهش‌ها نیازمند اطلاعات و داده‌هایی هستند که باید از پیش موجود باشد. گاهی اوقات گردآوری این داده‌ها سال‌ها زمان می‌برد و بر پایه همین داده‌هاست که پژوهش‌های بعدی شکل می‌گیرند. به نظر می‌رسد همکاری‌های علمی داخلی و بین‌المللی بخش جدایی‌ناپذیر انجام برخی از پژوهش‌ها هستند. ظاهراً فرآیند انجام پژوهش ریسک بالایی دارد و نتایج آن از پیش مشخص نیست. گویا برای اینکه یافته و کشفی مورد پذیرش سایر دانشمندان قرار گیرد باید مسیر خاصی را طی و از منطق مشخصی پیروی کند. البته اگر مایلیم نتایج پژوهشمان را معتبر بدانند؛ از آن در تصمیمات استفاده کنند و نام شبه‌علم بر آن ننهند. ظاهراً انجام برخی از پژوهش‌ها برای پژوهشگر اعتبار بیشتری دست‌وپا می‌کند و اگر به برخی از پژوهش‌ها نپردازد گویی از جامعه پژوهشگران طرد خواهد شد و یا حداقل در مسیر اصلی باقی نخواهد ماند. آن طور که پیداست عالمان شاخص‌های خاصی برای سنجش میزان کیفیت و اعتبار هر فرد و آثار او دارند.

شرایط و شاخص‌های مذکور فعالیت‌ها و موضوعات خاصی را هم تهییج می‌کند. همه این موارد به این معناست که پژوهشگر باید در مسیر خاصی حرکت کند که توسط سایر پژوهشگران(بخوانید اجتماع علمی!) برای او ترسیم شده است. خارج شدن از این مسیر اگرچه ممکن است ولی عواقب بسیاری در بردارد و بسیار پرهزینه است. تمامی این موارد به این معناست که پژوهشگر خواسته یا ناخواسته در حال تبعیت است. گویا دائماً ریسمانی بر گردن پژوهشگر است ولی یک ریسمان نامرئی. باید همه این ویژگی‌ها را در نظر داشت تا راهبری مؤثری اعمال کرد.

انسان‌ها در هر فعلی در حال تبعیت از یک موجود بیرونی هستند. ریسمان تبعیت در برخی از پیشه‌ها و حرفه‌ها بسیار واضح‌تر است. هر جا سلسله‌مراتب شفاف‌تر و واضح‌تر باشد این ریسمان مرئی‌تر می‌شود. آنجا که این ریسمان مرئی و پیدا است، یک دستور شفاهی و یا کتبی برای انجام کاری کفایت می‌کند. گاهی اوقات نیز ماهیت فعالیت و اقدام مورد نیاز اقتضائات و ملزوماتی دارد که دستور بردار نیست. پژوهش از همین جنس است. دخالت در آن باید با در نظر گرفتن جوانب بسیاری همراه باشد. ویژگی‌های خاص پژوهش باعث شده است که ناچارا شیوه‌های راهبری متفاوتی برای آن‌ها در دنیا به کار برد. ویژگی‌های از قبیل بالا بودن ریسک در پژوهش‌ها و معلوم نبودن پیشاپیش نتایج، نیاز اکید به خلاقیت و شرایط موّلد خلاقیت در پژوهش، هزینه‌بر و زمان‌بر بودن نوع پژوهش، اثرپذیری موضوع پژوهش، روش پژوهش و اعتبار و اثربخشی آن از روابط و هنجارهای حاکم در اجتماع علمی و یافته‌های پژوهشگران پیشین.

بنابراین اگر پژوهش چنین ویژگی‌هایی دارد، آقای دکتر نمکی نمی‌توانند ظرف مدت کوتاهی مسیر پژوهش‌ها را عضو کنند. پژوهشگران برای تعیین موضوعاتشان از آقای نمکی اجازه نمی‌گیرند. به موضوعی می‌پردازند که فکر می‌کنند مهم است و به آن علاقه دارند. به موضوعی می‌پردازند که سایر پژوهشگران و اجتماع علمی آن را ارزشمند قلمداد می‌کنند. آن‌ها دغدغه‌ها و مسائل پژوهشی خاص خودشان را دارند و اینکه آن‌ها را از کجا گرفته‌اند نیاز به بررسی دارد.

ما معتقدیم که تغییر در موضوع، روش، مدت‌زمان و سایر ویژگی‌های پژوهش ممکن است امّا نه با بخش‌نامه و دستورالعمل. این کار ابزارهای خاص خودش را دارد. با جاروجنجال نمی‌توان مسیر پژوهش‌ها را عوض کرد. بهتر است برای انجام این کار دانش مورد نیاز را به دست آوریم و عالمانه‌تر با این موضوع برخورد کنیم. حذف و برکناری حکمرانان پژوهش(بخوانید دکتر ملک‌زاده) و پژوهشگران(ملک‌زاده‌ها) تنها علاج عارضه این مشکل است. علت مشکل جای دیگری است و در این ماجرا و ماجراهای مشابه کمتر کسی به این علت و یا علت‌ها رجوع می‌کند.


[۱] hamshahrionline.ir/x6PXh

منتشرشده در شماره ۳۱۰۵ روزنامه وطن امروز

اشتراک گذاری


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *